Bazylika w Trzebnicy
To tutaj - na Winnej Górze odkryto niedawno ślady bytowania człowieka z przed ok. pół miliona lat. Człowieka prymitywnego (Homo erectus), który jeszcze prawdopodobnie nie potrafił krzesać ognia. Ale interesująca nas - w związku z tematem - historia zaczyna się dużo później. W pierwszej połowie XII w. pojawia się w dokumentach nazwa wsi wywodząca się z określenia "trzebić" - wycinać bory pod uprawy. Wieś należy do znanego nam już możnowładcy śląskiego Piotra Włosta. W XII w. książę wrocławski wznosi tu - na "Górce Trębaczy" obronny gródek - być może adaptując wcześniejsze założenie obronne. Kolejny władca dzielnicy śląskiej Henryk I w 1203 r. funduje tu kościół p. w. św. Bartłomieja. Przy budowie zatrudnieni są miejscowi budowniczowie m.in. niejaki Dalemir z Zajączkowa (łc. Dalemirus de willa Zaieczkonis).
W 1214 r. w krypcie tego wspaniałego późnoromańskiego kościoła zostaje pochowany ks. Konrad Kędzierzawy - syn Henryka. Wkrótce potem w 1238 r. pochowany zostaje tu także sam fundator, a w 1243 r. także jego żona - ks. Jadwiga z niemieckiej rodziny Andechs - Meran - dobrodziejka zakonu cysterek zlokalizowanego przy kościele. Znana z wielkiego ducha i świętych uczynków, matka poległego w 1241 r. pod Legnicą Henryka Pobożnego, kanonizowana zostaje w 1267 r. Zwłoki świętej przeniesione zostają do nowej, gotyckiej (pierwsze dzieło architektury gotyckiej w Polsce z II połowy XIII w.!) kaplicy fundowanej przez jej wnuka Władysława - arcybiskupa Salzburga w Austrii. Kościół - stanowiący rozwijające się centrum tradycji śląskich uszkodzony zostaje przez Husytów w 1432 r., a później przez czesko-węgierskie wojska króla Macieja Korwina.
Chwile upadku przeżywa klasztor i świątynia w dobie narastającej reformacji zwłaszcza w początkach XVII w. Pogłębiają go częste zniszczenia w okresie Wojny Trzydziestoletniej - szczególnie w 1626 r. kiedy to klasztor i kościół został splądrowany przez protestanckich Duńczyków. Po zakończeniu tej wojny kościół ulega w latach 1679-1789 gruntownym remontom i barokowej przebudowie. Prowadzą je polskie księżne, m.in. Krystyna Pawłowska z Wierzbnej, Kunegunda Kawecka, Zuzanna Kopydlańska, Benedykta Biernacka, Zofia Korczyńska, Małgorzata Wostrowska i Bernarda Paczyńska z Tenczyna. W trakcie tych prac - przy udziale znanych nam już z Lubiąża mistrzów Mangoldta i Bentuma wzniesiono w 1680 r. wspaniały architektoniczny grobowiec św. Jadwigi, liczne ołtarze i kazalnicę. Przed głównym ołtarzem pochowano w podwójnej tumbie Henryka I Brodatego i Wielkiego Mistrza niemieckiego zakonu rycerskiego - Krzyżaków - Konrada von Feuchtwangena.
U stóp grobowca św. Jadwigi spoczęły zwłoki Karoliny legnicko-brzeskiej zmarłej w 1702 r. co oznaczono okazałym marmurowym medalionem z płaskorzeźbionym popiersiem księżniczki. Tu zakończył się więc symbolicznie ród Piastów, którego protoplaści tworzyli Państwo Polskie w IX i X w., a później mu królowali.
Serce Karoliny spoczęło w urnie wśród Piastów wrocławskich w kościele Klarysek - Urszulanek przy dz. pl. Nankera. Odnaleziona w zgliszczach kościoła w 1945 r. urna zachowała się do dziś. Ramię samej św. Jadwigi - na prośbę - polecenie króla Prus Fryderyka II - zdobywcy Śląska przeniesiono po 1747 r. do berlińskiego kościoła p. w. św. Jadwigi. Zdumiewający gest pruskiego władcy - wolterianina popierającego protestantyzm. A może poszanowanie wielkich tradycji historycznych ?
W 1810 r. klasztor ulega kasacie. Jego dobra konfiskuje rząd pruski. W klasztorze w latach 1812-1816 utworzono wojenny lazaret żołnierzy rosyjskich, a później także pruskich. Bazylikę - jako kościół parafialny remontowano w latach 1902-1903. W czasie ostatniej wojny - pomimo poważnych zniszczeń miasta, ocalał.
W zrujnowanym mieście już w kwietniu 1945 r. rozpoczął urzędowanie polski Urząd Wojewódzki. Oblężona "Festung Breslau" jeszcze płonęła (kapitulowała 6 maja). Tu i w okolicy miasta zatrzymały się jednostki 2 Armii Polskiej początkowo mające szturmować Wrocław, a ostatecznie skierowane na bardzo krwawe forsowanie Nysy Łużyckiej (16 IV 1945 r.) i ciężkie boje tzw. Kampanii Łużyckiej w ostatnich tygodniach II Wojny Światowej.
Bazylika Trzebnicka reprezentująca XIII-wieczny romanizm, XIII-wieczny wczesny gotyk, wreszcie XVII XVIII-wieczny wspaniały barok należy do najcenniejszych zabytków Śląska. Zabytków ściśle związanych z historią Dolnego Śląska i jej międzynarodowymi wątkami. Jest także ośrodkiem kultu odwiedzanym corocznie przez rzesze pielgrzymów przede wszystkim Polaków i Niemców, którzy tu właśnie (oprócz względów religijnych) odnajdują swoje dawne często wspólne tradycje. Być może tworzą nowe tradycje - oparte na dawnych postaciach i wydarzeniach w trzebnickiej bazylice tak wspaniale upamiętnionych.
